Waarom complottheorieën niet kloppen

Marius Engebrecht blog

6 juli 2020

  • 6 juli 2020

Waarom complottheorieën niet kloppen

Dit artikel is nog in bewerking. De definitieve versie staat hier zaterdag 8 augustus. 

Ze zijn helemaal hot op het ogenblik en vliegen wereldwijd over het internet: complottheorieën. Ideeën die eerst alleen in de verste uithoeken van de publieke opinie serieus werden genomen zijn opeens heel populair geworden. Volgens een opiniepeiling (Ipsos) gelooft 15 % van de Nederlanders in meer of mindere mate in complottheorieën. FvD-stemmers en PVV-stemmers zijn er het meest bevattelijk voor, gevolgd door SP. Aan de andere kant zijn GroenLinks- en PvdA-stemmers er het minst gevoelig voor, gevolgd door D66. In de Verenigde Staten schijnt 28 % van de bevolking te geloven dat de corona-pandemie geënsceneerd is. In complotberichten worden mensen van duistere machtsplannen beschuldigd, politici in de eerste plaats, wetenschappers en medici ook (die zouden ons met virussen en vaccins ziek willen maken), Bill Gates helemaal (die zou miljoenen mensen willen vermoorden). De laatste maanden zien we ook uit alternatieve en spirituele hoek veel boze en argwanende complotverhalen komen. Facebook en YouTube staan er vol mee. Ik maak me daar zorgen over. We hoeven het echt  niet over alles eens te zijn, maar geschiedvervalsing, leugens en het ongefundeerd beschuldigen van mensen gaan voor mij over een grens. Daarom schrijf ik dit stuk. Over nepnieuws en denkfouten, over Illuminati, antisemitisme en racisme, WikiLeaks, Bill Gates en onze gezamenlijke toekomst.

Kort samengevat gaan complottheorieën ervan uit dat onze wereld in het geheim wordt bestuurd door een club griezelige figuren, meestal Illuminati maar in verschillende verhalen ook joden, Zionisten, Vrijmetselaren en in de wildere versies ook reptielen of pleiadische ruimtewezens. Deze willen ons in hun macht krijgen en gebruiken daarvoor politici, banken, immigranten, Big Pharma, terroristische aanslagen en nu dus ook corona. Een van de doelen is mensen ziek te maken en een gedeelte van de mensheid te elimineren (via vaccinaties en straling, vandaar de 5G uitrol). De politiek zoals wij die zien is poppenkast, bedoeld om het werkelijke spel te camoufleren. De mainstream media zijn volledig ‘in handen van’ en proberen ons steeds meer allemaal hetzelfde te laten denken. De meeste mensen zoals ik en misschien ook jij hebben dit helemaal niet in de gaten en werken braaf mee. Als je kranten en regulier nieuws volgt ben je al ‘gehersenspoeld door de media’ en in feite in hun macht. Maar gelukkig, aldus complotdenkers, worden er steeds meer mensen wakker en gaan zelf op onderzoek uit. Met ‘onderzoek’ wordt in deze kringen bedoeld: sites bezoeken en YouTube-films bekijken.

Als je complotsites en films bekijkt zie je een mengeling van ultra-rechtse retoriek, gothic fantasy en sciencefiction. Er zijn de meer politieke sites van de Alt Right beweging (zoals Breitbart, InfoWars, NineForNews), vaak open of verborgen racistisch, met als grote vijanden de elite, de media en alles wat links is. Er zijn ook de New Age-sites (zoals van David Icke en in Nederland Janet Ossebaard) met als grote vijanden geheime genootschappen en verder alles wat met straling en vaccinatie te maken heeft. Dan zijn er nog de antivaccinatie- en alternatief medische sites. Niet alle complotdenkers zeggen hetzelfde. Er zijn de echte diehards die geloven dat Illuminaten de wereld besturen en er zijn de mensen voor wie dat allemaal niet zo hoeft, maar die wel geloven dat de huidige pandemie geënsceneerd is. Verder zien we een opvallende overlap tussen berichten uit alternatieve en spirituele hoek en extreem rechts. Ik dacht altijd dat dit erg verschillende groepen waren, maar ze lijken elkaar gevonden te hebben in een sterke afkeer van regelgeving en een gemeenschappelijk wantrouwen van politiek en wetenschap.

 

Structureel wantrouwen

In complotberichten lees je veel wantrouwen en angst. Het reguliere verhaal wordt per definitie ontkend en politici en media worden beschuldigd een sinister machtsspel te spelen. ‘Covid doesn’t exist!’, ‘Corona wordt via 5G verspreid’, ‘De lockdowns zijn gepland om een totalitaire staat te vestigen’. Zelfs de demonstraties en rellen in de Verenigde Staten tegen racisme zijn doorgestoken kaart: we lezen op complotsites dat de relschoppers door George Soros worden betaald. George Soros is een Hongaars-Amerikaanse miljardair die via zijn Open Society Foundation mensenrechten en democratie steunt. Op complotsites wordt er al jaren op hem ingebeukt. Hij zou gezegd hebben dat hij Amerika ‘kapot wil maken door zwarte haatgroepen te steunen’. Bovendien is hij joods (complottheorieën zijn vaak antisemitisch, daarover later meer). Soros heeft zeker dubieuze kanten omdat hij op onzuivere manieren veel geld verdiend heeft, ten koste van anderen. Maar het citaat dat hij zwarte ‘haatgroepen’ zou betalen om Amerika kapot te maken, daarover is niets te vinden behalve op complotsites. In januari ontving hij een bombrief, maar dit terzijde.

De argwaan is structureel. Zelfs mensen die iets goed proberen te doen zijn gevaarlijk, juist die misschien wel, omdat je het bij hun minder gauw in de gaten hebt. Over medemensen wordt  denigrerend gepraat: het grootste deel is naïef, gehersenspoeld, kijkt niet verder dan de neus lang is, meelopers, kuddedieren, enzovoort. Een kleiner deel is gemeen en deel van het complot. Politici vallen vrijwel automatisch in de tweede categorie. Het is een bekend psychologisch verschijnsel dat mensen de motivatie van anderen lager inschatten dan die van hunzelf: jij kunt dingen doen uit empathie en liefde, zoals mensen helpen of de wereld een beetje mooier maken. Maar anderen doen alles uit eigenbelang. Dit wordt ‘Motivational Attribution Bias’ genoemd. Op zich is het al beschamend dat dit zo werkt, en iets om in onszelf in de gaten te houden, maar complotdenkers gaan hierin wel tot het uiterste. Nergens lees ik ook maar enige erkenning van goede bedoelingen in mensen. Terwijl er dankzij de pandemie ook een wereldwijde golf van solidariteit en creativiteit door de wereld waait, zijn complotdenkers boos, geïrriteerd en cynisch: anti-lockdown, anti-overheid, anti-dit en anti-dat. Van respect of dankbaarheid voor zorgmedewerkers die zich dag en nacht inzetten geen enkel spoor. Er gaan op Facebook stickers rond: als je de corona-maatregelen normaal vindt ben je ‘part of the problem’. Dus niet corona is het probleem maar de overheid en de naïevelingen die volgen. Eén stap verder, maar volgens dezelfde logica, demonstreren in Amerika gewapende complotdenkers tegen de lockdown en schreeuwen leuzen naar zorgmedewerkers: ‘There is no Covid; you are the virus’. Erg gezellig is het in de complotwereld niet.

 

Nepnieuws en geschiedvervalsing

Behalve negatief is het overgrote deel van alle complotverhalen ook onbewijsbaar en historisch onjuist. Er wordt van alles beweerd zonder te onderbouwen. Bijna nooit worden er bronnen genoemd waar je beweringen kunt controleren. En als er wel een bron genoemd wordt is dat doorgaans een andere complotsite waar hetzelfde staat. Zelf ben ik opgeleid en gepromoveerd als historicus en wordt dus geacht iets te weten over hoe onderzoek in elkaar steekt. Je hebt een idee en wilt dat uitzoeken. Daarvoor ga je met mensen praten, duikt in archieven, lees je vooral ook alle tegenargumenten, en probeert je idee aannemelijk te maken. Lukt dat niet, dan moet je je idee bijstellen of laten vallen. Elke stap hoort voor anderen controleerbaar te zijn. Een onderzoeksjournalist werkt hetzelfde. Je kunt de stappen nagaan, je kunt de historicus of journalist bellen of mailen, je kunt zelf de bronnen napluizen. Als ik dan lees dat complotdenkers ‘voelen’ dat een theorie klopt want ze hebben een paar sites bezocht die hetzelfde zeggen, en dat wetenschap ‘ook maar een mening is’, dan rijzen me de haren te berge. Dan kun je alles beweren en alles geloven. ‘De Illuminati willen 10 miljoen mensen via vaccinatie uitroeien’, ‘Corona is uitgevonden in joodse kringen’, ‘Kissinger zei dat als de kudde gevaccineerd is de mensen zijn uitgespeeld; dan zullen ze alles accepteren’. Je kunt deze uitspraken terugzoeken en je komt van de ene op de andere complotsite terecht, maar nooit bij een betrouwbare bron. Kissinger heeft veel goeds en ook veel slechts gedaan, maar heeft zich niet over vaccinatie uitgelaten.

Onschuldig is al dit nepnieuws trouwens niet. ‘Let the grassroots turn on the hate’, zei Steve Bannon, de bekende AltRight en Breitbart-voorman (grassroots = beweging vanuit het volk). Volgens Steve Bannon hoeft nieuws niet waar te zijn, als het maar de gevestigde politieke klasse ontregelt en de gevestigde orde ondermijnt. Hoe meer lawaai een bericht oproept, des te meer ontregeling en des te groter de kans dat rechts uiteindelijk wint. Deze strategie wordt door verschillende bewegingen toegepast en we zien dat het werkt. Het leidt af en laat politieke discussies verwateren. Dankzij nepnieuws moeten we het er nu over hebben of Black Lives Matter door machtige geldschieters betaald wordt, terwijl we het over rassendiscriminatie zouden moeten hebben. Ook in de reacties op de corona-epidemie zie je het ontregelende effect van nepnieuws en complotverhalen, waardoor het nu lijkt of het gesprek nog maar alleen maar over de maatregelen gaat. Intussen worden er zendmasten in brand gestoken, wat door David Icke in een interview impliciet verdedigd werd (‘Mensen moeten een keuze maken’) en roepen anti-lockdown demonstranten ‘Kill Bill kill Bill’. Er zijn T-shirts te koop met ‘Kill Bill Gates’ erop. Nepnieuws is niet neutraal, de grens met haatzaaien en oproepen tot geweld is gauw overschreden.

Wat je vaak hoort van mensen die in complottheorieën geloven is dat ze gestopt zijn met het volgen van regulier nieuws. En dat ze er toen pas achter kwamen hoe ze altijd door de media gemanipuleerd en gehersenspoeld werden. Ik denk dat het omgekeerd is. Het reguliere nieuws is vaak best gecompliceerd, want situaties kunnen nu eenmaal gecompliceerd zijn. Je weet het niet en de journalist weet het vaak ook nog niet. Complotdenken geeft één duidelijke verklaring: er is een verborgen agenda. Dan is het gewone nieuws natuurlijk alleen maar lastig. Een voorbeeld: in complotberichten wordt beweerd dat er geneesmiddelen zijn die covid-19 genezen (zoals hydroxychloroquine, remdesivir, Math+ vitamine C met nog een en ander), sommige zelfs 97% succesvol. Maar, zo gonst over internet, ‘Dit wordt buiten de pers gehouden!’ Is dat zo? Ik las erover in kranten en op nieuwssites. En op de site van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen is te vinden welke middelen onderzocht worden, welke hoopvol zijn en versneld onderzocht worden, welke teveel bijwerkingen geven of waar nog niet genoeg bewijs van is om ze in te voeren, gewoon zoals dat met het onderzoeken en invoeren van geneesmiddelen gaat. Wat de complotberichten zeggen is dus niet waar. De sensatie-vraag ‘Waarom wordt dit buiten het nieuws gehouden?’ stort meteen in als je het nieuws ook echt gaat lezen. Wie wordt hier eigenlijk gemanipuleerd, vraag ik mij dan af, wie laat zich hersenspoelen?

Het doet me denken aan sekten waar wordt aangeraden met je familie en vrienden te breken. Dan wordt je niet meer voortdurend teruggefloten en kunt dus helemaal opgaan in de waarheid en mystiek van de sekte. Zoiets gebeurt hier ook. Je kunt helemaal in de gothic duiken van Middeleeuwen en sciencefiction tegelijk, van Tempeliers, Vrijmetselaren, Bill Gates en 5G. Bewijzen doen er niet toe, dat de meeste deskundigen zeggen dat er niets van klopt ook niet, want die zijn of naïef of zitten in het complot. Ik heb jaren op universiteiten rondgelopen. Mensenwerk is dat evengoed, maar ik wil toch zeggen dat er een duidelijk verschil is tussen wetenschappers en journalisten die dingen uitzoeken (en dus niet altijd meteen een antwoord hebben) en complotdenkers die van alles beweren zonder het te onderbouwen.

 

Viruswaanzin

In deze corona-maanden breken nepnieuws en complottheorieën meer door dan ooit, sowieso al door de sociale media en in Nederland ook nog dankzij Café Weltschmerz en actiegroep Viruswaanzin. Hoewel Viruswaanzin en haar voorman Willem Engel het enigszins gecamoufleerd brengen, voldoen ze aan alle eigenschappen van het complotdenken: politici en beleidsmakers worden systematisch gewantrouwd en van verborgen plannen beschuldigd, feiten worden verdraaid en cijfers vervalst, informatie die niet uitkomt wordt weggelaten. ‘Mijn stelling is dat de ziekenhuizen niet zijn overgelopen’ aldus Willem Engel, ‘Er zijn maar iets van 80 mensen werkelijk aan Covid-19 doodgegaan’ (de rest zou ‘met Covid’ zijn doodgegaan, iets dat veel op Facebook herhaald wordt). Als je even doorklikt naar vrienden en medestanders van Viruswaanzin vind je veel eigenbelang (horeca-ondernemers en zo) maar ook figuren uit ultra-rechtse hoek. Een paar muisklikken verder en je leest  dat de strijd tegen racisme een door Amerikaanse pr-bureaus gecreëerde rage is (weer dat George Soros-verhaal) of dat het corona-beleid ons net zo door de strot geduwd wordt als de ‘klimaathoax’ en de ‘omvolking’ door immmigratie. Dit is de bekende ultra-rechtse complotretoriek.

Het probleem is dat nepnieuws altijd blijft rondzweven. Als je cijfers bedenkt omdat ze je uitkomen terwijl ze niet kloppen, zullen die steeds naast de wel gecontroleerde cijfers opduiken. ‘Alternatieve feiten’ zoals Donald Trump ze noemt. Discussiëren wordt zo erg lastig. ‘Ja maar er zijn ook andere cijfers’, hoor je mensen dan zeggen. Einde discussie. Dus als je wilt saboteren, verzin nepfeiten en nepcijfers. Ook al worden ze honderd keer weerlegd, ze blijven. Dat is een historische wet.

 

Epidemieën versterken de beschuldigingen

Interessant is dat complotdenken altijd toeneemt als er epidemieën zijn, vooral als die iedereen kunnen treffen. Dus AIDS dat specifiek seksueel overdraagbaar is zal minder gauw een complotverklaring krijgen dan de pest of corona, dat iedereen ongemerkt kan treffen. Tijdens de grote Pestepidemie in de veertiende eeuw ontstond het verhaal dat de joden die veroorzaakt hadden. In de Verenigde Staten waren er in de jaren 1793-1800 meerdere uitbraken van gele koorts met veel doden. Daarover gingen beschuldigingen rond dat die veroorzaakt waren door de Illuminati. In 1889 maakte de Russische Griep in veel landen doden. Er werd toen beweerd dat die veroorzaakt was door elektrisch licht, een in die tijd nieuw en volgens sommigen eng en gevaarlijk fenomeen. Straatlantaarns werden elektrisch, dus mensen werden er onontkoombaar en soms tegen hun wil aan blootgesteld. Dit lijkt toch wel heel erg op de nu zo vaak gehoorde link tussen corona en 5G. Als eer een onpersoonlijke en ongrijpbare vijand is, neigen mensen er extra toe wilde verklaringen te zoeken. Een vast kenmerk daarbij is dat er een schuldige aangewezen wordt.

 

Waar komen complottheorieën vandaan?

Complottheorieën zijn er al heel lang. In grote lijn zijn ze onveranderd, in details worden ze steeds aan de tijd  aangepast. Al twee eeuwen worden joden, Vrijmetselaren en Illuminati genoemd als de geheime machthebbers. Joden en Vrijmetselaren bestaan echt, zoals iedereen weet, maar Illuminati, wie zijn dat? Er zijn geen overlopers die erover kunnen vertellen, er is geen enkel bewijs dat er ergens op de wereld een Illuminaat leeft. Toch spreken ze enorm tot de verbeelding. Wie zijn de Illuminati?

De historisch bewijsbare Orde der Illuminati heeft maar acht jaar bestaan, van 1776 tot 1784. De Beierse jurist en filosoof Adam Weishaupt (1748-1830) had de orde opgericht en Illuminati genoemd, wat ‘de Verlichten’ betekende. Hij wilde de idealen van de Verlichting in de maatschappij brengen. Dat betekende: meer burgerrechten en vrijheden, afschaffing van adel en standen, afschaffing van erfrecht (iedereen begint gelijk), goed onderwijs voor iedereen, meer zelfbeschikking en eigen verantwoordelijkheid voor burgers. De ‘Zon der Rede’ moest gaan regeren, in plaats van koning en kerk. Weishaupt wilde een gemeenschap van volken, zonder aparte landen en patriottisme, omdat die alleen maar tot oorlog en verdeeldheid leidden. Het waren de idealen die in zijn tijd ook al door vrijdenkers en revolutionairen besproken werden, in koffiehuizen en besloten kringen. Adam Weishaupt, toen 28 jaar oud, maakte er een radicaal manifest van. Hij en zijn medestanders werden lid van de Vrijmetselarij, om ervaring op te doen in geheime genootschappen en om leden te werven. Na een paar jaar waren er in Duitsland, Oostenrijk en later ook andere landen zo’n 2500 mannen lid van de Illuminati.

Er braken ruzies en meningsverschillen uit en sommige leden stapten weer uit de orde. Weishaupt was nogal autoritair in zijn eisen aan leden en dat riep weerstand op. De Beierse regering begon invallen te doen en de groep te ontmantelen. In 1784 werd de orde verboden. Vanaf toen moest Weishaupt van de ene naar de andere plek vluchten. Tijdens een van zijn vluchten gebeurde iets wonderbaarlijks. Hij en een kameraad reden te paard door hevig onweer, toen zijn kameraad door de bliksem werd getroffen en dood op de grond viel. In grote paniek griste Weishaupt diens tas mee en vluchtte verder. De dag erna werd de dode ruiter gevonden en onderzocht, en toen bleek hij de volledige ledenlijst van de Illuminati in zijn jas genaaid te hebben. Daarmee konden de autoriteiten de club helemaal oprollen.

Er is geen enkele aanwijzing dat de Illuminaten na hun opheffing actief bleven. Weishaupt riep wel op om de revolutie in het geheim voort te zetten, maar dat hij erg actief bleef blijkt niet uit zijn verdere leven. Historici hebben de levens van verschillende leden gevolgd en de meesten hadden ook helemaal niet de politieke of financiële positie om invloedrijk te worden. Het waren veel docenten aan scholen en universiteiten en juristen en ambtenaren in verschillende steden of graafschappen zoals je die toen had, geen posities van waaruit je de wereld in het geheim kunt besturen. Waarom dan toch de beschuldiging dat zij op de achtergrond aan de touwtjes trokken?

Die beschuldiging kwam zo’n tien jaar later, nadat de Franse Revolutie de wereld door elkaar had geschud. Vooral conservatieve mensen waren doodsbang dat er meer revoluties zouden komen. Er verschenen enkele boeken, onder andere van een Franse jezuïetenpriester, Augustin Barruel, waarin gezegd werd dat ‘de Illuminaten’ in het geheim de Franse Revolutie hadden voorbereid (l’Histoire du Jacobinisme). In Engeland schreef John Robinson dat de Illuminaten de schuld van de revoluties en sociale onrust waren (Proofs of a Conspiracy). Beide schrijvers waren overigens geen insiders, ze zaten zelf niet in de politiek en ook niet in de revolutie. Al gauw verschenen er meer boeken: de Illuminatie zouden erfrecht en het gezin afschaffen, de moraal verpesten, het Christendom vernietigen en via hun natuurverering ook seksuele lusten en uitspattingen algemeen geaccepteerd willen krijgen. Dit is sindsdien het bekende reactionaire verhaal, dat in verschillende vormen steeds weer herhaald wordt.

In die periode hadden twee grote revoluties plaatsgevonden, de Amerikaanse Onafhankelijkheid (1776) en de Franse Revolutie (1789). Beide waren geïnspireerd door idealen van zelfbeschikking en vrijheid en het einde van de monarchie. Door de Franse revolutionairen werd ook een einde van kerk en godsdienst nagestreefd, door de Amerikaanse niet, die waren daarin wat behoudender. Maar zij voerden wel verkiezingen in. De meer conservatieve mensen zagen hun houvast instorten en de zekerheden waar ze altijd op vertrouwd hadden verdwijnen. Er ontstond een nieuwe categorie mensen, de ‘reactionairen’, degenen die al die veranderingen in de maatschappij maar eng en bedreigend vonden. ‘Illuminati’ werd een scheldwoord voor radicaal en revolutionair, terwijl er nergens meer iemand opdook of zelfs maar genoemd werd die ook werkelijk een Illuminaat was. Zo ontstond de mythe.

 

Antisemitisme en racisme

In de loop van de negentiende eeuw werden burgerrechten en vrijheden stap voor stap uitgebreid. Vrije meningsuiting werd in veel landen verruimd, straffen werden minder streng (geen openbare martelingen en ophangingen meer), nog weer later werd de slavernij afgeschaft. Meer vrijheden betekende ook minder macht voor koning, adel en kerk. Het waren allemaal dingen die op het lijstje de vrijdenkers stonden. De meer reactionaire mensen moesten met lede ogen aanzien hoe de wereld veranderde, industrialiseerde, groter en onbegrijpelijker werd en hoe oude zekerheden verdwenen. In Europa werden conservatieve en reactionaire sentimenten gemengd met antisemitische ideeën. De joden hadden tijdens de Franse Revolutie meer rechten gekregen… Was dat niet verdacht? De katholieke koningsgezinde Louis de Bonald schreef dat joden via banken en financiën de wereld richting liberalisme en atheïsme duwden (Sur les Juifs, 1806), een beeld dat gedurende de hele negentiende eeuw bleef broeien. In Amerika moesten reactionairen ook nog aanzien hoe de slavernij werd afgeschaft én dat de zuidelijke staten daar niet meer zelf over mochten beslissen. De Confederatie van ‘slavenstaten’ moest zich uiteindelijk overgeven aan president Lincoln en de Unionisten (Burgeroorlog 1861-1865). Al gauw mopperde reactionair-rechts: ‘Daar zullen de Illuminaten wel achter zitten’. Of ‘de joden’. In Amerika ontstond zo de beweging voor White Supremacy, die de witte cultuur tegen alle moderne veranderingen wilde beschermen.

In de negentiende eeuw ontstond de griezelige brei van angst voor alles wat modern en onzeker was en haat naar de mensen die daar zogenaamd de schuld van waren. Voor elke nieuwe ontwikkeling – en dit is typerend voor al het complotdenken – moest een schuldige aangewezen worden, iemand die dit expres deed. Waar vroeger God ons strafte met een misoogst of een verloren oorlog, of een epidemie, zo moest er nu een slechterik zijn die dit had georganiseerd. Illuminaten, Vrijmetselaren, joden. In complotdenken bestaan geen toeval en tegenslagen, geen samenloop van omstandigheden, ook niet dat de geschiedenis soms ingewikkelder is dan je kunt bedenken. Er zit een gemeen plan achter, iemand moet dit zo bedoeld hebben.

Opvallend is dat de complotliteratuur geschreven is door buitenstaanders. Geen diplomaten of politici die op late leeftijd spijt krijgen en uit de school klappen, geen overlopers, geen aanwijzingen vanuit de politiek, banken of industrie. Het zijn eenlingen die boos zijn over de loop van de geschiedenis. Complotliteratuur lijkt een uitlaatklep voor angst en machteloosheid. In de loop van de negentiende eeuw werden er satansrituelen, mensenoffers en duivelaanbidding aan het repertoire toegevoegd. Zonder enig bewijs, zonder enige kennis van binnenuit. In de boeken en pamfletten van buitenstaanders werden de beschuldigingen steeds venijniger.

Zo denderden we met z’n allen de twintigste eeuw binnen. Hoopvol over alle vernieuwingen, of juist doodsbang daarvoor. De Nazi’s en hun voorlopers waren de beste complotdenkers. Zij hadden het graag over de Joods-Vrijmetselaarse samenzwering en wisten alle tegenslagen van het leven te verklaren door boosdoeners aan te wijzen. Inmiddels waren dat ook de communisten en socialisten (de opvolgers van de ‘vrijdenkers’ uit de achttiende en negentiende eeuw) en de liberalen.

Een beruchte complottekst is De protocollen van de Wijze Meesters van Zion uit 1903. Daarin zijn de samenzweerders zelf aan het woord en vertellen precies hoe ze de mensheid willen onderwerpen. Zij noemen zich de Meesters van Zion, dus joden, en ontvouwen een groots plan om een Wereldregering te vestigen. De tekst is zo geschreven dat het een verslag van een vergadering lijkt, per ongeluk uitgelekt. Wij (de Meesters) zullen regeringen infiltreren en oorlogen veroorzaken om in de geruïneerde staten de macht te grijpen; wij zullen armen ophitsen in opstand te komen om zo regeringen te verzwakken; we infiltreren in banken en zullen zowel opstanden als het neerslaan daarvan financieren; we infiltreren de pers en uitgevers zodat die de mensen kunnen bespelen; wij zullen normen en waarden laten vervagen zodat mensen slappe manipuleerbare poppen worden; wij zullen democratie tijdelijk gedogen, omdat het de orde verslapt, maar daarna de macht grijpen. Aldus de Protocollen.

Maar wat bleek al gauw? Het was een vervalsing, door een Russische antisemiet geschreven om joden in een kwaad daglicht te stellen (en om Europa te ontregelen, iets wat Russen toen ook al erg belangrijk vonden). Dit is later helemaal uitgezocht en goed aantoonbaar. De tekst kán geen verslag van een vergadering zijn want het bleek een samenraapsel van verschillende oudere complotteksten. Maar eerst geloofden veel mensen het, in Europa en Amerika, en het heeft de weerzin tegen joden versterkt. Vroege Nazi’s liepen weg met de protocollen. We weten de gevolgen toen de Nazi’s eenmaal de macht hadden, daar hoef ik nu niet op in te gaan. Wat volgde was de grootste volkenmoord ooit en de eerste keer dat een complottheorie zo letterlijk in praktijk werd gebracht.

 

When prophecy fails

Na de Tweede Wereldoorlog verdwenen complottheorieën naar de achtergrond. Voor vrijwel iedereen was nu wel duidelijk dat de joden helemaal niet in het geheim aan de touwtjes trokken en dat de mythe vooral een onderdeel van antisemitische propaganda was. Men had de gevolgen gezien. En men had wel andere dingen aan het hoofd. Pas in de jaren ’60 en ’70 kwamen complottheorieën terug. In eerste instantie weer in rechtse en antirevolutionaire kringen, maar nu raakten ook meer gematigde en linkse mensen geïnteresseerd. De moord op president Kennedy bleef vraagtekens oproepen, er werd steeds meer bekend over de macht van grote industriëlen en verborgen machinaties in de politiek.

De meer linkse en gematigde mensen bedoelden er echter iets heel anders dan de traditionele complotdenkers. Noam Chomsky, de beroemde taalkundige en linkse criticus, maakte zich zorgen over de veel te grote macht van wat hij het militair-industriële complex noemde (industriëlen, banken, wapenhandel, olie-industrie), buiten democratische controle om. President Eisenhower had daar in zijn beroemde afscheidsspeech in 1961 ook al voor gewaarschuwd. Maar teveel macht van industriëlen – we kunnen daar in onze tijd Big Tech en Big Pharma aan toevoegen – is iets anders dan de Grote Geheime Samenzwering. Als je oppervlakkig kijkt kun je het ene gemakkelijk met het andere verwarren. Er wórden afspraken gemaakt die buiten democratische besluitvorming om gaan, zoals dat milieuwetgeving jaren lang werd tegengehouden onder druk van oliemaatschappijen, dat sommige multinationals geen belasting hoeven te betalen, dat de farmaceutische industrie een te grote stem heeft in gezondheidsbeleid, en veel meer. Het is begrijpelijk dat mensen zich daar zorgen over maken, maar het wijst niet op geheime genootschappen met een Groot Geheim Plan. Daarvan is nog steeds geen enkel bewijs.

 

Moderne complottheorieën

Nu is er iets opvallends aan de ‘nieuwe’ complottheorieën. Je kunt na de Holocaust niet meer zomaar zeggen dat joden de banken in hun macht hebben en dat ze de wereld willen veroveren. Dat geldt als aanzetten tot discriminatie en haat. Terecht, want we weten waar het toe geleid heeft. Daarom wordt er in de nieuwe complottheorieën alle kanten op gekronkeld. Dus zijn het toch weer de Illuminaten. Maar dat is ook vreemd want zijn het nou de joden of de Illuminaten? Of nog andere groepen, natuurlijk weer de Vrijmetselaren maar ook nieuwe groepen, tot buitenaardse wezens aan toe. Een theorie veronderstelt enige consistentie. Je zou zeggen dat als het een andere groep is die de wereld wil veroveren, dat die andere groep dan ook wel andere doelen zal hebben. Maar voor complotdenkers geeft dat niet. Die zeggen dan dat het de Illuminaten zijn, maar eigenlijk waren dat eerst joden, of de joden stonden juist achter de Illuminaten of gebruikten die als dekmantel, of het waren eigenlijk Vrijmetselaren. En aliens die met UFO’s komen, toch een andere categorie wezens zou je zeggen, hebben die dezelfde plannen met ons als voorheen de joden of Illuminaten? Blijkbaar. De Protocollen van Zion zijn ook weer van stal gehaald, maar nu zijn ze niet door joden geschreven maar door Illuminaten die zich als joden voordeden. Het is een bekend verschijnsel: als een profetie niet uitkomt schieten de ideeën alle kanten op.

Na de Tweede Wereldoorlog zijn de verdenkingen ook meer naar politieke groepen, denktanks en organisaties gegaan. De Bilderberg Groep, de Club van Rome, de Trilaterale Commissie, de Verenigde Naties. Allemaal zouden die een totalitaire New World Order nastreven . Daarmee lijken de theorieën technischer en geloofwaardiger, en ook voor een grotere groep mensen aanvaardbaar. Maar als je even doorleest zijn de beschuldigingen nog altijd even fantastisch en ongegrond. Zoals in een modern computerprogramma soms nog algoritmen van tientallen jaren geleden zitten, zo zijn in de nieuwe complottheorieën nog alle elementen verborgen van de oude reactionaire ideologie. Zo kun je eerst lezen dat een kapitalistische elite wereldmacht wil vestigen, dan dat ze onze vrije wil via vaccinatie willen verslappen, en dan opeens dat corona in joodse kringen is bedacht, of dat de Holocaust eigenlijk wel meeviel, of dat zwarten onze cultuur en moraal verlagen. De oude beschuldigingen komen in nieuwe jasjes. Het gevaarlijke daarvan is dat mensen die met oprechte zorgen beginnen te lezen, haast ongemerkt naar de extreme hoeken worden getrokken.

 

De Vrijmetselaren

Laat ik kort de tegenwoordig meest genoemde geheime genootschappen bespreken, dan heb je een beeld. Over joden en Illuminati hebben we het gehad, nu de anderen. Ongetwijfeld het meest genoemde genootschap in het samenzweringsgeloof is de Vrijmetselarij, een broederschap met loges in heel veel landen. Zij streven dezelfde idealen van de Verlichting na (Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap) maar in gematigder vorm dan de Illuminaten. Over Vrijmetselaren zijn boekenkasten  vol te lezen. Volgens de populaire mythe waren ze altijd goed vertegenwoordigd in overheid en bestuur en schoven ze elkaar baantjes toe. Dit lijkt in sommige gevallen waar te zijn, maar wordt ook overdreven. Volgens complotdenkers is het één samenwerkend blok, maar in werkelijkheid hoeven de broeders het helemaal niet altijd met elkaar eens te zijn. Zo is beweerd dat vrijmetselaren de Amerikaanse Onafhankelijkheid hebben georkestreerd en het klopt inderdaad dat George Washington en enkele andere Founding Fathers Vrijmetselaar waren. Maar andere broeders waren juist tegen de onafhankelijkheid en waren liever deel van het Britse Rijk gebleven. In de negentiende eeuw vinden we meerdere revolutionairen en vrijdenkers in de Vrijmetselarij, zoals de Italiaanse vrijheidsstrijders Garibaldi en Mazzini. Maar in de gevestigde elite, die vaak tegen de revolutie was, zaten meer Vrijmetselaren. En bij de staatsgreep in Chili in 1973, toen Kissinger en de CIA de militaire junta hielpen om de socialistische president Allende ten val te brengen, stonden hier eigenlijk twee Vrijmetselaren tegenover elkaar, zowel Kissinger als Salvador Allende. Van een grote samenzwering met één geheim plan is niets aan te tonen.

 

The Committee of 300

Dit Committee wordt vaak genoemd als geheime club waar vrijwel iedereen met macht lid van is, maar het bestaat niet, het is een vergissing. De term komt van Walther Rathenau, een Duits liberaal politicus, joods en progressief, die in 1909 schreef dat 300 mannen eigenlijk alle grote beslissingen in de politiek en economie van Europa namen. Hij bedoelde dat kritisch: 300 is veel te weinig. Hij was voor sociale en liberale hervormingen om de macht eerlijker te verdelen. Via verkiezingen wel te verstaan. Rathenau was later minister in de democratische Weimar Republik, tot hij in 1922 door een antisemitische complotdenker werd vermoord. De moordenaar gaf als reden dat Rathenau lid was van de ‘300 Meesters van Zion’.

Rathenau bedoelde dus niet een vaste club waar je wel of niet lid van kon zijn, hij bedoelde dat de macht oneerlijk verdeeld was, ‘maar’ 300 mannen. Voordat Rathenau dit zei hoorde je nooit iemand over het Committee, maar sinds zijn uitspraak gonst het in complotland wat deze club wel niet zijn zal en wie ertoe behoort. In een boek uit 1991 (John Coleman, Conspirators Hierarchy) lezen we alle reactionaire angsten van het complotdenken nog eens op een rij: de wereld is volgens plan gedemoraliseerd, drugs en pornografie hebben de vrije hand, het gezin is ondermijnd, de muziek is gecorrumpeerd en gedegenereerd. Ja, de popmuziek is ook in handen van het Committee, de Beatles stonden op hun loonlijst. En dit allemaal om normen te vervagen, homo’s en lesbiennes rechten te geven en interraciale relaties gelijk te stellen aan relaties binnen de blanke gemeenschap (echt waar, het staat er). Alles weer zonder bewijs.

 

De Bilderberg Groep

De Bilderberg Groep bestaat wel en is daarom nog meer het doelwit van grootse beschuldigingen. Deze los-vaste groep kwam voor het eerst samen in 1954 in het Nederlandse Bilderberg Hotel, op uitnodiging van Prins Bernhard. De deelnemers toen, ook de Amerikaanse,  waren erg voor de oprichting van een Europese Gemeenschap. Sindsdien is er elk jaar een conferentie, steeds in een ander land. Honderd ‘machtigen der aarde’ sluiten zich drie dagen op in een luxe hotel om zaken van politiek en maatschappelijk belang te bespreken. Voer voor complotdenkers uiteraard. Nu is er van complot of een duidelijk standpunt helemaal geen sprake. Er wordt van alles besproken en natuurlijk, als je politici en captains of industry een paar dagen bij elkaar stopt zullen er vast wel vergezichten groeien en plannen gesmeed worden. Maar de standpunten binnen verschillen net zo veel als buiten het hotel. De Zweedse sociaal-democrate Mona Sahlin zei dat ze drie dagen tussen oude rechtse mannen zat en het verder een erg vervelende belevenis vond. Dat de leden macht zouden hebben die ze niet via hun eigen positie ook al hadden, blijkt nergens uit. Dan zou je moeten kunnen aantonen dat een bepaald thema eerst nog niet op de internationale agenda stond, en na een Bilderberg-conferentie opeens wel op de agenda kwam te staan, én dat dit thema tijdens de conferentie besproken is. Zoiets is er niet. Het lijkt misschien nog het meest op een ‘old boys network’, geen Illuminatenclub of geheime wereldregering.

 

The Bohemian Grove

The Bohemian Grove is een Californische herenclub die geweldige geheime macht wordt toegedicht, compleet met satansrituelen. David Icke zegt dat ze daar kinderoffers brengen. Wat we weten is dat het een elitaire club is, in 1872 door een toneelspeler opgericht met het doel kunstenaars, schrijvers en andere interessante mensen (alleen mannen) te verzamelen om fantastische bijeenkomsten te houden. Er zitten naast kunstenaars veel zakenmensen en politici in. Nixon, Kissinger, Reagan, vader en zoon Bush bezochten de club. Het zomerkamp is legendarisch, met toneel, muziek, lezingen en spektakel. Aan het eind van de week wordt er door de leden een zelf geschreven muziek-theaterstuk opgevoerd. Geheimhouding over wat er binnen het landgoed gebeurt is verplicht. Dat is ook wel begrijpelijk want een presidentskandidaat wil natuurlijk niet met mantel om en kroon op in het nieuws komen. Sommige waarnemers noemen het een homo-club.

Hebben ze geheime macht? Eén bijeenkomst is extra voer voor complotdenkers geweest: het Manhatten Project uit 1942. Enkele politici, captains of industry en wetenschappers (Robert Oppenheimer) kwamen tijdens de Tweede Wereldoorlog samen, om het ontwikkelen van de atoombom op te starten. Zij hadden het idee dat zonder deze bom de oorlog tegen Duitsland en Japan nooit te winnen was. Dit mocht toen uiteraard niet bekend worden. Maar na de oorlog zijn ze hier gewoon open over geweest. Dat de Bohemian Grove verder veel macht heeft blijkt nergens uit. Er zullen zeker contacten uit de bijeenkomsten voortvloeien, er zullen dingen besproken worden, dat is allemaal logisch, maar geen teken van een Groot Geheim Plan.

 

Deep State

De laatste jaren wordt het ultra-rechtse concept ‘Deep State’ vaak genoemd, waarmee bedoeld wordt dat er een verborgen staat in de staat is die bepaalt wat er werkelijk gebeurt en niet gebeurt. De Deep State zorgt er ook voor dat de plannen van AltRight worden tegengehouden. President Trump wordt dus gedwarsboomd als hij immigranten het land uit wil zetten, als hij de grens voor buitenlanders dicht wil doen of een muur wil bouwen. Of als hij een boek dat hem niet zint wil verbieden. Dit is niet het gevolg van het feit dat de Verenigde Staten een rechtsstaat zijn met juridische en parlementaire controle, nee, dit is het gevolg van de machinaties van Deep State. En Deep State is dan weer in handen van de Illuminaten, of toch de joden, of allebei of een nog geheimere club die daar weer achter zit. Wat AltRight niet beseft is dat Deep State gewoon de ambtenarij is, de mensen die beleid moeten uitvoeren en doorrekenen en toetsen, en de parlementaire en juridische controle die er in westerse landen op beleid is. Daardoor is inderdaad niet elk decreet van een leider meteen uit te voeren. Daardoor kan Trump niet zomaar een boek verbieden en kan onze minister Hugo de Jonge niet zomaar een noodwet doorvoeren. Zo werkt democratie.

Er zijn natuurlijk meer geheime groepen maar het verhaal is eigenlijk elke heer hetzelfde: de claim is hetzelfde, de onbewijsbaarheid ook.

 

Patronen in de argumentatie

Hoe beargumenteren complotdenkers dan toch steeds hun beschuldiging van samenzweringen, terwijl daar zo weinig aanwijzingen voor zijn? Dat gaat vaak volgens eenzelfde patroon. Eerst worden er veel feiten genoemd die wél kloppen (of die waarschijnlijk kloppen): namen, journalisten, politici, citaten, zwart-wit foto’s, research centra, televisieprogramma’s die er geen aandacht aan wilden besteden, jaartallen en data. Daardoor lijkt het allemaal zeer gedocumenteerd. En dan opeens: ‘Ze beheersen de hele pers in Amerika’. Maar dat blijkt uit geen van de genoemde feiten. Complotdenker Alex Jones wist binnen te dringen in het zomerkamp van de Bohemian Grove (complimenten daarvoor want dat lukt bijna niemand) en was totaal verbijsterd over het theatrale openingsritueel en alle spektakel dat hij daar meemaakte. Hij dacht dat er satansrituelen uitgevoerd werden. Weer veel namen en feiten en mensen die er waren of ooit geweest zijn en dan: ‘That’s where all the decisions are made’. Door alle serieus klinkende details zou je die laatste zin bijna ook geloven.

Complotschrijver Mark Dice noemt in zijn Illuminati. Facts & Fiction veel genootschappen met details en bewijs. Het bestaan van Illuminaten kan hij niet bewijzen, terwijl hij tussen de vele feiten door wel zegt dat ze aan alle touwtjes trekken. Maar dat blijkt nergens uit. Volgens hem wordt ook de popmuziek door hun beheerst. In veel popliederen zitten verwijzingen naar Secret Powers en Illuminati. Weer komen er allemaal namen langs, labels, contracten, verborgen boodschappen in teksten, en dan: ‘It’s important to note that the Illuminati financially support musicians whose music preaches socially destructive messages’. Maar dat laatste blijkt alweer nergens uit. Het is een truc die complotdenkers steeds weer toepassen en waarbij ze de lezer of kijker, en misschien ook zichzelf, op het verkeerde been zetten. Eerst veel feiten noemen, dan fantasie.

Een ander patroon dat steeds terugkomt is dat complotdenkers alleen naar de plannen en maatregelen van politici kijken en niet naar de redenen die daar de aanleiding toe geven. Ze kijken dus niet naar de context en geschiedenis, de problemen die zich aandienen en waarvoor oplossingen gezocht moeten worden. Dit zien we vanaf de eerste complotteksten uit de tijd van de Franse Revolutie. Niet de armoede en grote ontevredenheid leidden tot de opstand, maar het plan van Illuminaten om koning en kerk te vernietigen. Zo kunnen we doorgaan. Niet de polio en de pokken in de negentiende eeuw leidden tot de behoefte aan vaccins, maar het plan van medici om mensen in hun macht te krijgen. Niet de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog leidden tot de wens een Volkenbond op te richten, maar het duivelse plan van president Woodrow Wilson om een wereldregering te vestigen en patriottisme te vernietigen. Niet de puinhopen van de Tweede Wereldoorlog leidden tot de roep om een verenigd Europa, maar de wil van Illuminaten om landen nog verder te verzwakken. Niet gijzelingen en terroristische aanslagen leidden tot meer veiligheidsmaatregelen op vliegvelden, maar de controlebehoefte van de machthebbers. Steeds wordt de geschiedenis weggemoffeld, de context en alle problemen die aanleiding gaven tot actie. Die doen er niet toe, die worden ontkend of gebagatelliseerd. Het is altijd een boze wil die bepaalt. Complotdenken is daarmee per definitie eenzijdig en onvolledig.

 

‘Agenda 21’

We zien deze denkkronkel heel duidelijk bij de in complotkringen veelbesproken ‘Agenda 21’. Dit is een agenda waarmee de Illuminaten de mensheid definitief willen onderwerpen. Het plan is de wereldbevolking met een paar miljard mensen te verminderen. Soms wordt 10 miljoen genoemd, soms een paar miljard (ik overdrijf dit niet). De machthebbers doen dit door eugenetica, mensen aborteren of op andere manieren laten uitsterven, door abortus te legaliseren en stimuleren, door vaccins te ontwikkelen om mensen ziek te maken, door virussen te ontwikkelen en epidemieën te veroorzaken, door mensen te laten sterven door werkloosheid en armoede. Nu denk je misschien dat zulke gruwelijkheden worden uitgevoerd door Frankenstein-achtige monsters, maar nee hoor, door Bill Clinton, door de Verenigde Naties, door Barack Obama. Dit is echt wat complotdenkers beweren. En er zijn heel veel mensen die het geloven.

Wat is Agenda 21 eigenlijk? Het is niets geheims, maar een  programma van de Verenigde Naties om wereldwijd duurzame ontwikkeling te stimuleren. Het is opgesteld tijdens de Earth Summit in 1992 in Rio de Janeiro (United Nations Conference on Environment & Development). De Agenda bevat richtlijnen om de aarde minder uit te putten, biodiversiteit te beschermen, hulpbronnen eerlijker te verdelen, kosten voor milieu en klimaat eerlijker te verdelen, armoede te bestrijden en overbevolking tegen te gaan. Daarvoor moeten volgens de opstellers structurele veranderingen plaatsvinden in consumptiepatronen, productieprocessen, welvaartsverdeling, arbeidsverhoudingen en machtsverhoudingen. Het is een idealistisch en ambitieus document, een oproep om verantwoordelijker met de aarde en met elkaar om te gaan. De Agenda roept landen en volken op om verantwoordelijkheid te nemen voor hun voetafdruk, hun invloed op de aarde, en actief samen te werken aan een duurzame en rechtvaardige wereld.

Nu is het interessante dat Agenda 21 helemaal geen geheim meesterplan was maar een compromis. Wetenschappers, klimaat- en milieuactivisten en ontwikkelingsorganisaties wilden al langer duurzaamheid een centrale plaats in internationale samenwerking geven. Westerse regeringen lagen lang dwars. Die vinden doorgaans hun economische belangen en de eerstvolgende verkiezingen belangrijker. Schoorvoetend hebben zij toegegeven, maar lang niet op alle punten. Daardoor is het een compromis geworden tussen idealisten en ontwikkelingslanden enerzijds en rijke westerse landen anderzijds, met als uitkomst dat de Agenda niet bindend werd maar een richtlijn. Voor het duurzaamheidskamp was dit een grote teleurstelling. Het zijn dus zeker niet de machtige westerse lobby’s geweest die dit plan bedacht hebben.

Wat we dus zien is dat complotdenkers de context weglaten en de totstandkoming van de Agenda negeren, om het als een door regeringen uitgedacht moordplan te presenteren. Milieuvervuiling, klimaatverandering, uitputting van hulpbronnen, ongelijkheid, machteloosheid van arme landen tegenover westerse multinationals, discriminatie en achterstelling van groepen – dit doet er blijkbaar allemaal niets toe. Overheidsbemoeienis en helemaal internationale bemoeienis is per definitie de machtsgreep van een wereldregering.

 

Is er iets waar van complottheorieën?

Laten we naar de hamvraag gaan: is er iets waar van complottheorieën? Hopelijk is inmiddels duidelijk dat van een grote samenzwering niets bewezen en er ook  geen serieuze aanwijzingen voor zijn. Daar komt nog bij dat complotdenkers aantoonbaar onwaarheden zeggen, cijfers verdraaien en feiten verzinnen of weglaten en. De theorieën zitten vol denkfouten en onvolledigheden. Dus weinig reden om erin te geloven.

Aan de andere kant: dat iets onbewezen is zegt niet automatisch dat het niet waar is. Het is onmogelijk aan te tonen dat een politicus géén geheime opdrachten van een geheime meester heeft gekregen. Je kunt wel laten zien dat het in de wereld niet zo gaat. Als je een biografie van een politicus leest (en dan bedoel ik een boek, niet even googelen) dan leer je een leven kennen en leer je ook politieke processen kennen. De spanning tussen iemands persoonlijke voorkeuren en eigenschappen én het politieke systeem waarin hij of zij moet manoeuvreren. Passen daar ergens geheime opdrachten in? Een geheime partij die de hele loop van de ontwikkeling bepaalt? Een plotselinge overgang waarin iemand gehoord heeft at hij vanaf nu zijn idealen moet opgeven om de grote samenzwering te dienen? Zoiets is nooit aangetoond en ook heel ongeloofwaardig. Dus mijn tip aan iedereen die meer van politieke processen wil weten, ga lezen, biografieën, politieke ontwikkelingen, specifieke thema’s.

De Beatles zouden zoals gezegd op de loonlijst van de Illuminaten hebben gestaan, om de moraal van de jeugd te verpesten. Stel het je concreet voor. John Lennons hele ontwikkeling zou dan dus gespeeld zijn. De recalcitrante jongen die eerst nog een redelijk nette Beatle was, die steeds wilder werd en ging experimenteren, met drugs en een korte flirt met Indiase filosofie en met nieuwe soorten muziek, en die uiteindelijk ook politiek radicaler en kritischer werd – dat zou allemaal, in plaats van een boeiend leven, spel zijn om het geheime plan van zijn rijke opdrachtgevers uit te voeren. Dat zou toch wel heel knap zijn en ook nog eens psychologisch briljant uitgedacht. De andere Beatles speelden het spel fantastisch mee. Hun echtgenotes en intimi, wisten die ervan of werden die voor de gek gehouden? En Yoko Ono, die super eigenzinnige vrouw die later in Lennons leven kwam, pikte ze dit zomaar? Zei ze ‘O? Is dat jullie plan? Fijn dat ik het weet, dan werk ik vanaf nu mee’. Dit is toch heel ongeloofwaardig. Hoe meer je je in een leven verdiept, hoe onwaarschijnlijker zoiets wordt. Dit geldt voor biografieën maar net zo goed voor gebeurtenissen zoals de maanlanding en voor politieke ontwikkelingen: als je erin duikt merk je dat het complotverhaal er helemaal niet in past.

Dit brengt me op het volgende: stel dat de Grote Geheime Samenzwering inderdaad bestaat, dan zouden duizenden mensen ervan moeten weten en meewerken. Je krijgt geen oorlog voor elkaar of instortende wolkenkrabbers of een gefingeerde maanlanding, als niet duizenden mensen alles helpen organiseren en ook nog toneelspelen om het verhaal voor de buitenwereld geloofwaardig te krijgen. Waarom is nooit iemand uit de school geklapt? Waarom heeft nooit iemand het plan verraden? Waarom heeft nooit iemand later spijt gekregen en bekend? Er zijn genoeg schandalen en complotten geweest, zoals Lockheed, Watergate, de Iran-Contra’s, de samenwerking van Ronald Reagan en Paus Woytila om de linkse kerken in Latijns-Amerika klein te krijgen. Uit elk complot of schandaal wordt vroeg of laat gelekt. Zelfs van operaties van de CIA, MI6 of de Mossad komen later details naar buiten, van Echelon (afluisternetwerk) lekte informatie uit. Mensen kunnen niet zo heel goed geheimen bewaren, leert de geschiedenis.

 

John F. Kennedy

Nu is er één probleem in dit hele verhaal. President John F. Kennedy heeft zelf gezegd dat geheime genootschappen bestaan en dat we bedreigd worden door een wereldwijde samenzwering. Er is dus toch één keer iemand geweest die in het centrum van de macht stond en die zijn mond open deed. Op 27 april 1961 zei hij dit:

The very word ‘secrecy’ is repugnant in a free and open society; and we are as a people inherently and historically opposed to secret societies, to secret oaths and to secret proceedings’.

En wat later in dezelfde speech:

‘For we are opposed around the world by a monolithic ruthless conspiracy that relies primarily on covert means for expanding it’s sphere of influence…’

Geen twijfel mogelijk, aldus complotdenkers, Kennedy noemt de samenzwering bij naam! Hij was hij de enige Amerikaanse president die het tegen de Illuminaten durfde op te nemen. Dat hij daarmee een te groot risico nam bleek twee jaar later in Dallas.

Zou het echt? Moeten we dan toch erkennen dat de grote samenzwering bestaat? Kennedy is niet de eerste de beste. Laten we eens wat preciezer kijken. Als je de hele speech hoort en niet alleen deze twee passages, blijkt het totaal anders te zijn. Het was midden in de Koude Oorlog en Kennedy sprak de verzamelde pers toe. Hij waarschuwde tegen de dreiging van de Sovjet Unie, die toen een verborgen oorlog voerde, via infiltraties, spionage en guerrilla. Dát was de ‘ruthless conspiracy’ waar Kennedy het over had. Hij vroeg de journalisten om rekening te houden met strategische gevoeligheden, met informatie die de Sovjets in de kaart kon spelen, en dus om in sommige gevallen informatie geheim te houden. Eigenlijk passen geheimen niet bij een open en vrij land, zegt hij, we houden niet van geheimen en ook niet van geheime genootschappen. Toch moeten we er soms voor kiezen de vrijheid van informatie op te geven voor de veiligheid van het land. Kennedy vraagt de journalisten verantwoordelijkheid te nemen, zelfdiscipline op te brengen. De oorlog is weliswaar verborgen, maar behandel hem of het een open oorlog is. De samenzwering die hij noemt is dus niet van geheime genootschappen maar van de Sovjet Unie. Dat vertellen de complotdenkers er niet bij. Weer zien we dat ze de context en geschiedenis weglaten. Zij hebben de toespraak gewoon niet begrepen, of moedwillig uit verband gerukt.

Is het weglaten van informatie automatisch geschiedvervalsing? Dat is een lastige. Het is onontkoombaar dat je als onderzoeker, schrijver of documentairemaker informatie weglaat. Je kunt nooit alles noemen. Maar hier is iets anders aan de hand. Door te verzwijgen dat deze toespraak over de Koude Oorlog en de Sovjet-dreiging gaat, krijgen uitspraken over ‘secrecy’ en ‘conspiracy’ een andere betekenis, een betekenis die niet klopt. Je wordt dus als luisteraar misleid. Dan is het gewoon geschiedvervalsing, niet meer en niet minder.

De hele speech is op YouTube te horen: The President and the Press.

 

WikiLeaks

In 2010 begon WikiLeaks met het publiceren van meer dan 250.000 gehackte documenten en telegrammen van en naar Amerikaanse diplomaten sinds 1966. WikiLeaks is de non-profit organisatie, opgezet door de Australiër Julian Assange, die als doel stelt informatie van politiek, diplomatiek, historisch en ethisch belang te ’lekken’. De WikiLeaks-mensen zijn semi-legale hackers die binnendringen in versleutelde e-mailwisselingen, telegrammen en andere documenten. Omdat ze vinden dat die informatie openbaar moet zijn. Het lukte ze zelfs om een deel van de Cyber Defence van de CIA te ontsleutelen. Tussen 2010 en 2015 lekten ze mails en telegrammen van Amerikaanse diplomaten en inlichtingendiensten, waaronder ook vertrouwelijke documenten. Er kwamen gegevens vrij die de Amerikanen liever niet bekend hadden zien worden, over spionageactiviteiten en over de oorlogen in Afghanistan en Irak. De publicaties waren uiterst pijnlijk want er werd ook geroddeld over staatslieden, over Merkel bijvoorbeeld en Poetin (resp. een vrouw zonder enige creativiteit, die elk risico vermijdt, en een alfa-mannetje). Het was het grootse lek uit de geschiedenis tot nu toe. Vijfenveertig jaar diplomatieke, politieke en militaire geschiedenis lag op straat. Ter inzage.

Dit had de triomf van de complotdenkers kunnen zijn. Eindelijk, laat de waarheid bekend worden! Maar wat bleek? Geen enkel spoor van een groot complot, geen ‘verborgen agenda’, geen geheime meesters, geen lege plekken of ‘we moeten afwachten wat Mister X ermee wil’. Nergens in de meer dan 250.000 documenten een geheime opdracht van Bilderbergers of Illuminaten. Wat we te lezen kregen was eigenlijk gewoon wat een historicus of journalist, of ook een grondige krantenlezer, had kunnen verwachten. Als je iets van Duitsland gedaan wilt krijgen, praat met Merkel. En dus niet: praat eerst even met Merkel (poppenkast) en daarna met de echte machthebbers. Zo werkt het gewoon niet. Natuurlijk kwamen we in de documenten ook geheime afspraken en plannen tegen, maar dat wisten we al. Zoals de Saoedische koning Abdullah en de Egyptische president Mubarak die er in 2013 bij de Amerikanen op aandrongen Iran aan te vallen en het atoomprogramma te vernietigen. Niet bedoeld voor het daglicht. Of Amerikaanse diplomaten die jarenlang bevriende presidenten zoals de Franse bespioneerden. Allemaal dingen die het daglicht niet kunnen verdragen, maar geen Grote Geheime Samenzwering. Daarvan is niets te vinden. Nee, politiek blijkt gemaakt te worden door de mensen die de politiek bedrijven, regeringsleiders, ministers en diplomaten, ambtenaren, onderhandelaars, militairen en industriëlen, maatschappelijke en internationale organisaties. Het reguliere nieuws zoals dat in de betere kranten staat en in documentaires en uiteindelijk in de geschiedenisboeken – dat is zoals het gaat. De geschiedenis kreeg er dankzij WikiLeaks een aantal pittige details bij, maar hoeft niet herschreven te worden.

Hier moet nog bij gezegd dat Julian Assange zelf best wel gevoelig is voor complotverhalen. En zijn grootste leverancier van informatie, Edward Snowden, ook. Dus als er zoiets gevonden was dan hadden zij dit echt wel aan ons laten weten. We kunnen alleen maar concluderen dat de Grote Geheime Samenzwering niet bestaat. Geen enkel bewijs, geen enkel feit dat in die richting wijst. Het is mythe, fantasie, bedenksel.

 

Onze huidige tijd

Laten wij terugkeren naar de huidige tijd, de maanden van de corona-pandemie. Complottheorieën zijn uitgebarsten over de wereld. Facebook staat vol met de meest ongeloofwaardige verhalen, ook van mensen van wie ik het helemaal niet verwacht had en die ik eerder in linkse of groene hoek had ingeschat. Ultra-rechts nepnieuws is gewoon geworden. We vinden alle elementen van    complotdenken in de laatste maanden terug: feiten die niet uitkomen worden genegeerd, cijfers worden verdraaid of vervalst, de context en geschiedenis worden weggelaten of gebagatelliseerd.

‘Politiestaat!’ riepen verontwaardigde complotdenkers toen hun demonstratie tegen de lockdown, verboden werd, ‘Verdeel en heers!’ Het ging erom dat een eerdere demonstratie tegen racisme, georganiseerd door Black Lives Matter, wel was toegestaan. Beide demonstraties zouden op het Malieveld in Den Haag zijn. Waarom werd de ene toegestaan en de andere verboden? ‘Hier moet een geheim plan achter zitten!’ Maar de demonstranten tegen racisme hielden zich keurig en met fantasie aan de corona-maatregelen (anderhalve meter, mondkapjes) terwijl de organisator van het anti-lockdown-protest, Viruswaanzin, van tevoren had aangegeven daar geen boodschap aan te hebben. In het verbod door de burgemeester werd dit expliciet als een van de redenen genoemd. Risico voor de volksgezondheid dus. Weer vergaten complotdenkers de context, de voorgeschiedenis, de logica. Het is steeds hetzelfde patroon.

Ik wil nu één casus uitwerken: degene die het felst beschuldigd wordt, die tijdens anti-lockdown demonstraties doodsverwensingen naar zijn hoofd geslingerd krijgt en over wie oproepen tot moord op T-shirts staan.

 

Bill Gates

Er wordt gezegd dat deze multimiljardair en filantroop de hele wereld verplicht wil vaccineren om daar geld mee te verdienen, dat hij een deel van de mensheid wil elimineren om overbevolking tegen te gaan en dat hij het coronavirus zelf zou hebben ontwikkeld als biologisch wapen. En zoals de slechterik in een goede James Bond-film, zou hij zijn plannen vooraf bekendgemaakt hebben (in toespraken en interviews). Wat is hier aan de hand?

Bill Gates spendeert via de Bill and Melinda Gates Foundation miljarden aan liefdadigheid, met nadruk op gezondheid, scholing en ontwikkeling van vooral arme streken van de wereld. Zijn hulp is transparant in die zin dat je op de site van de Foundation precies kunt zien waar het geld aan gespendeerd wordt, waar het terecht komt en wat de overwegingen zijn. Het gaat naar medicijnen, vaccins, medische apparatuur en ook naar landbouw, scholing, onderwijs en bibliotheken. Er wordt gezegd dat alles op vaccinatie gericht is maar dat is niet waar. Tegen malaria helpt Gates niet alleen door medicijnen te ontwikkelen maar ook door miljoenen klamboes te doneren. Daarmee heeft hij heel veel levens gered. Hij verdient er geen geld aan, hij betaalt juist. Zijn streven is om 95% van zijn vermogen te geven aan ontwikkeling, gezondheid en armoedebestrijding.

 

Beschuldiging 1: Bill Gates wil alle mensen verplicht laten vaccineren
Als je zijn woorden hoort en zijn daden ziet, dan kan ik mij voorstellen dat hij voor verplichte vormen van vaccinatie is (net zo als VVD, D66 en SP in Nederland trouwens). Daar kun je het mee eens of oneens zijn maar het is geen reden hem te demoniseren. Wat hij gezegd heeft is iets anders, namelijk dat een vaccin ‘voor de hele wereld beschikbaar moet zijn’. Dat is een belangrijke opmerking die Gates’ filosofie weergeeft. Hij is namelijk erg tegen de politiek van Big Pharma om exorbitant hoge prijzen voor medicijnen te vragen. Na het verkrijgen van een patent wordt de prijs van een geneesmiddel soms in één dag vertwintigvoudigd (ik overdrijf niet). In tegenstelling tot wat je misschien dacht is Bill Gates daar fel tegen, omdat arme landen er de dupe van zijn. Ook vindt hij het zorgelijk dat farmaceuten vooral medicijnen ontwikkelen tegen ziekten uit de rijke landen, waarmee nu eenmaal het meeste geld te verdienen is. Aan een malariamiddel voor Afrika of Zuid-Oost Azië verdien je niet zoveel. Daarom investeert Bill Gates in medicijnen en vaccins voor arme landen en zegt dat die ‘wereldwijd voor iedereen beschikbaar’ moeten zijn. Geen patenten en geen marktprijzen, zegt hij. Dit is een politiek statement, je zou het zelfs als sneer naar Big Pharma en het westerse beleid kunnen zien.

Complotters zeggen dan: ‘Zie je wel, hij wil iedereen verplicht vaccineren!’ Maar als je de context meeneemt snap je dat Gates iets heel anders bedoelt. Lees dus goed, zou ik zeggen, wees precies, zoek de context van uitspraken, in plaats van iemand meteen tot een griezel te maken.

 

Beschuldiging 2: Bill Gates wil 10 miljoen mensen uitroeien
‘Genocide’, ‘Depopulatie door vaccins’, lezen we op complotsites. Waar komt dit verhaal vandaan? Nergens zegt Gates iets dergelijks. Er zijn verschillende bronnen waar complotdenkers het vandaan kunnen hebben. De eerste is dat Gates gezegd heeft dat een vaccin bijwerkingen kan hebben. Als bijna de hele wereld gevaccineerd is kunnen er dus miljoenen mensen bijwerkingen krijgen. Een vaccin moet veel meer levens sparen, anders heeft het geen zin, maar die bijwerkingen ziet Gates als een probleem. Hij betaalt onderzoek om bijwerkingen zoveel mogelijk te verminderen. Ik lees hier geen moordplannen in.

Een andere mogelijke bron is een beroemde TedTalk uit 2015 waarin Gates juist het tegendeel zegt. Hij waarschuwt dat de wereld niet is voorbereid op een pandemie en dat er daarom wel eens miljoenen doden kunnen vallen, ‘misschien wel 10 miljoen’, als we ons niet beter voorbereiden. Gates roept ons wakker, ‘Doe iets!’, zeker na de Sars- Mers- en Ebola-epidemieën die we kort na elkaar gehad hebben. Ik raad iedereen aan deze TedTalk te bekijken. Maak wel eerst je hoofd leeg zodat daar geen complotten rondzweven. Kijk naar de man en luister.

Een derde bron waar de moordbeschuldiging vandaan kan komen is wat Gates zei over overbevolking. Hij heeft verschillende keren gezegd dat het verbeteren van de gezondheid in arme landen de groei van overbevolking afremt (TedTalk 2010, interviews). Dit is blijkbaar ingewikkeld dus denk even mee. De vraag aan Gates was: als we de wereld gezonder maken en kindersterfte verminderen, neemt dan de overbevolking niet explosief toe? Volgens Gates juist niet. Armoede maakt dat mensen veel kinderen krijgen, waardoor er veel monden te voeden zijn en de armoede blijft. Een vicieuze cirkel. Als je gezondheid bevordert en kindersterfte vermindert, leidt dit er eerst toe dat meer kinderen overleven, maar daarna dat ouders ervoor kiezen minder kinderen te krijgen. Dit is een historisch-statistisch feit. In landen waar de welvaart is toegenomen is dit al gebeurd, daar is de bevolkingsgroei afgenomen. ‘The faster we improve health, the faster family size goes down’.

Complotdenkers zeggen dan: ‘Zie je wel, Gates wil mensen elimineren om de overbevolking tegen te gaan’. Maar dat zegt Gates helemaal niet. Hij ziet inderdaad overbevolking als een probleem (wie niet?) en hoopt dat toenemende welvaart en toenemende gezondheid ertoe leiden dat de overbevolking afneemt. Mensen die beweren dat hij een deel van de wereldbevolking wil uitroeien hebben hem gewoon niet begrepen.

 

Beschuldiging 3: Bill Gates zou de corona-pandemie zelf georganiseerd hebben
Als argument wordt vaak zijn TedTalk gebruikt: ‘Hoe kon hij in 2015 zo precies waarschuwen?’ Laten we weer even naar de feiten kijken. Gates waarschuwde uitvoerig in 2015, maar een jaar eerder had ook president Obama al voor een pandemie gewaarschuwd. Obama zei dat we, zeker na Sars, Mers en Ebola, rekening moeten houden met de mogelijkheid van een veel grotere epidemie en dat de Verenigde Staten daar niet goed op zijn voorbereid. Het filmpje van wat Obama zei is op YouTube te vinden.

De Johns Hopkins University heeft in oktober 2019 een groot project opgezet om een corona-pandemie te simuleren (Event 201, A Global Pandemic Exercise), gesteund door onder andere de Gates Foundation. Hierin werd een corona-pandemie helemaal uitgewerkt. Hoe kunnen we verspreiding tegengaan, hoe kunnen overvolle ziekenhuizen blijven functioneren, hebben regeringen genoeg middelen om in te grijpen, hoe reageert de economie? Zoveel mogelijk aspecten, inclusief de destabilisatie door nepnieuws, werden doorgenomen. Het resultaat was dat de wereld niet genoeg is voorbereid. Hun prognose was trouwens erger dan wat we nu meemaken. We hebben nog geluk dat SARS-CoV-2 een relatief mild virus is. De Johns Hopkins University is nu het best geïnformeerde instituut voor informatie over epidemieën en de global community.

Deze hele oefening is natuurlijk koren op de molen van de complotters: ‘Zie je wel, ze hebben het allemaal voorbereid!’ Weer draaien ze het om. Een simulatie is onderzoek, om te kijken wat er gebeurt en hoe je daarop kunt handelen. Zoals in een kantoorgebouw een brandoefening wordt gehouden, niet om het gebouw daarna in brand te steken, maar om voorbereid te zijn voor het geval dat. Een leger oefent met partnerlanden en een voetbalclub speelt oefenwedstrijden. De Johns Hopkins University had al drie eerdere grote simulaties gedaan vanaf het jaar 2001. Als regeringen eerder geluisterd hadden had veel ellende voorkomen kunnen worden. Er is geen enkele aanwijzing voor een vooropgezet plan.

 

Beschuldiging 4: In India zijn door Gates’ vaccins bijna een half miljoen kinderen verlamd
Bill Gates zou in India geëxperimenteerd hebben met kinderen, door hun vaccins tegen polio te geven die juist verlamming opriepen. Tussen 2010 en 2017 zouden daardoor 460.000 kinderen acute slappe verlamming gekregen hebben. Dit is een ziekte die ook zonder polio voorkomt en die bij deze kinderen door de vaccins veroorzaakt zou zijn. Er word ook beweerd dat de Gates Foundation hiervoor uit India is gezet en voor de rechter gesleept.

Inderdaad financierde de Bill and Melinda Gates Foundation het grote Indiase programma om polio uit te roeien. Dit programma werd ook gefinancierd door de WHO, de Indiase en de Amerikaanse regeringen en de Rotary Club. Het programma was succesvol en in 2014 werd India polio-vrij verklaard. Dat was een grote prestatie. Maar al gauw bleek dat in de dezelfde tijd de non-polio verlammingen onder kinderen enorm waren toegenomen. Op een bevolking 1,3 miljard was dat een klus om te ontdekken en uit te zoeken. Er was eerst ook geen direct causaal verband aantoonbaar, maar na een paar jaar bleek de correlatie statistisch toch wel zo opvallend te zijn dat men op andere vaccins is overgestapt. Daarna, van 2017 op 2018, zakte het aantal non-polio verlammingen weer.

De beschuldiging dat vaccins als bijwerking non-polio verlammingen veroorzaakten is dus gegrond. Wat niet klopt is dat Bill Gates ‘met mensen experimenteerde’. Er waren twee vaccingroepen, de ene oraal, de andere via injecties. De orale bevatten een verzwakt poliovirus, zodat het lichaam zelf zich ertegen kon verdedigen. De andere bevatten vooral tegenstoffen. Men had voor de orale gekozen, niet om te experimenteren maar omdat ze de het effectiefst waren. Maar wat bleek nu? Juist in gebieden waar men de orale had toegepast, daar kwamen de meeste nieuwe gevallen van non-polio verlamming voor. Toen dit na een paar jaar aantoonbaar werd, is men van vaccin veranderd. Dat Gates ’experimenteerde’ en voor de rechter gesleept is, is erbij bedacht. De Gates Foundation is vanaf het begin tot nu betrokken geweest en er loopt geen rechtszaak.

Nu is er wel iets vreemds aan deze zaak. Namelijk dat er moeilijk iets over te vinden is. Persbureau Reuters heeft in een fact-check gezegd dat de beschuldiging ‘onwaar’ is, wat dus niet klopt. Op de site van de WHO staat er niets over. Je moet je informatie uit medische tijdschriften halen. Als je op de site van de WHO de jaaroverzichten ziet, kun je wel de non-polio verlammingen eruit lichten en de jaren bij elkaar optellen. Dan kom je inderdaad op ongeveer 460.000 gevallen, waarvan een deel dus door het orale vaccin veroorzaakt zal zijn. Het was zuiver geweest als hierover een concluderend artikel stond, met een aanbeveling om dit soort dramatische bijwerkingen in de toekomst te voorkomen. Het kritische tijdschrift Indian Journal of Medical Ethics suggereerde dat het polio-programma voor de westerse geldschieters zo prestigieus was dat de bijwerkingen niet genoemd mochten worden. Zoiets mag natuurlijk nooit. Op de site van de Bill and Melinda Gates Foundation staat wel iets over de bijwerkingen, maar zonder de aantallen slachtoffers te noemen. Er staat dat het orale vaccin een kleine hoeveelheid verzwakt poliovirus bevat en dat dit in sommige gevallen kan muteren en verlammingen veroorzaken. Meer openheid over de bijwerkingen was hier op zijn plaats geweest, zeker voor de transparantie die Bill Gates zelf voorstaat.

Van de beschuldigingen is dus alleen deze laatste gedeeltelijk waar. De andere drie zijn duidelijk onwaar en niet zo weinig ook: gewoon gelogen met verdraaide feiten. Dat kan niet per ongeluk zijn want je kunt het allemaal op films zien en op sites lezen. Weer zien we dat complotdenkers de waarheid manipuleren en in hun vooropgezette verhaal passen. Dat Bill Gates het brein achter de pandemie zou zijn en uitdenker van moordplannen blijkt nergens uit.

 

Hebben complotdenkers een punt?

Wat op de achtergrond van het beschuldigen van Bill Gates kan spelen is dat mensen zich zorgen maken dat hij met veel geld en know-how de digitalisering van de wereld opvoert. Dat is waar, dat doet hij, maar dat doen Google, Apple, IBM en vele anderen ook en daar maken wij allen gretig gebruik van. Google weet vast al dat je dit artikel leest. En je vingerafdruk staat in je paspoort. De angst dat er in de toekomst bij die vingerafdruk komt te staan of je wel of niet gevaccineerd bent, is niet ongegrond. Nu mag dit (nog) niet volgens de wet, in de meeste landen, maar we weten niet hoe hier over tien jaar over gedacht wordt. Het is alleen niet aan Bill Gates en ook niet aan geheime genootschappen, maar aan de politiek en maatschappelijke discussies, en dus ook aan ons, of en hoe dit soort dingen toegepast worden.

Het gevoel machteloos te zijn in een steeds complexere en technologisch doorgedraaide wereld kan ik mij heel goed voorstellen. We weten inmiddels ook dat China apparatuur voor gezichtsherkenning gebruikt en exporteert en dat verschillende grote Techbedrijven uit de Verenigde Staten gezichtsherkenning ontwikkelen. Amazon, IBM en Microsoft hebben de politiek gevraagd om regels op te stellen over wat wel en niet mag met zulke software. Ze willen dat er duidelijke ethische richtlijnen komen en hebben de ontwikkeling van gezichtsherkenning zelfs stopgezet tot die regels er zijn. Er zitten dus meerdere kanten aan elk verhaal. De Verenigde Staten zijn geen China. Deze en andere spannende zaken gaan de komende jaren allemaal spelen.

We kunnen ons daarom afvragen of complotdenkers niet toch een punt hebben. Socioloog Jaron Harambam zegt van wel. Want zij stellen vragen en wijzen ons op schimmigheden in de politiek. Daar zit misschien wat in. Harambam noemt onder andere de grote consensus die er heerste in de eerste weken van de corona-crisis, toen alle politieke partijen, van links tot rechts, achter het gevoerde beleid stonden. Ze vonden hoogstens dat het strenger en beter moest, maar niet principieel anders. Volgens Harambam gingen daardoor bij veel mensen alarmbellen rinkelen. Consensus als reden voor argwaan dus. Maar dit is nu net geen sterk argument. In de geschiedenis zie je vaak dat er in tijden van oorlog, crisis of andere rampen tijdelijk consensus is. Je loopt de brandweer niet voor de voeten. Daarom wordt er soms een kabinet van nationale eenheid gevormd. Dat is een teken dat politici bereid zijn over hun schaduw heen te stappen en partijvoorkeuren even opzij te zetten. Toen de Tweede Wereldoorlog was uitgebroken nodigde Churchill de oppositie uit om in zijn regering zitting te nemen. Hij regeerde dus met Tories én Labour (zijn beroemde War Cabinet). Als je consensus verdacht vindt ga je wel erg met het complotdenken mee.

Wat we complotdenkers wel moeten meegeven is dat er inderdaad complotten bestaan, corruptie, afluisterpraktijken, doofpotaffaires, politieke operaties die buiten het nieuws gehouden worden, enzovoort. En er zijn grote economische belangenverstrengelingen en deals die je ook als soort complot zou kunnen zien. Oliemaatschappijen hebben er in de Verenigde Staten jarenlang voor gelobbyd milieuwetgeving tegen te houden. De onderonsjes tussen ExxonMobil-baas Lee Raymond en president George W. Bush waren legendarisch. Het heeft klimaatbeleid in de Verenigde Staten jarenlang afgeremd. Met oliegeld werden bovendien wetenschappers betaald om de klimaatwetenschap in diskrediet te brengen, iets waar we nog steeds last van hebben.

In Europa zien we hoe multinationals allerlei voordelen krijgen, zoals dat ze nauwelijks belasting hoeven te betalen en dat Europese regels en verdragen op hun voorwaarden worden geformuleerd. Daardoor is het heel lastig om wetgeving door te voeren voor milieu en volksgezondheid. Keer op keer blijken belangen van grote bedrijven belangrijker te zijn dan de gezondheid van mens, dier en aarde. Maar zegt dit iets over geheime genootschappen en een groot duivels plan? Nee, dit zijn praktijken die door veel politieke partijen worden goedgekeurd. Zolang mensen steeds weer neo-liberale regeringen kiezen die dit allemaal wel best vinden, zal dit niet veranderen. Weer is het dus aan onszelf om hier verandering in te brengen.

Hebben complotdenkers dus een punt? Nee, zou ik zeggen. Alles wat we over bestaande (aangetoonde) complotten weten hadden we ook zonder hun geweten. Hun bijdrage aan de discussie is vooral vertroebelend en versimpelend en vol onwaarheden. Als je echt een punt hebt hoef je geen feiten te vervalsen en ook geen informatie te verdraaien of achter te houden.

 

Goedgelovigheid en argwaan tegelijk

Begin juli kwam er op Facebook een bericht langs. Er was een paar dagen eerder een andere variant van het coronavirus ontdekt (variant D614), die al een paar maanden rondwaart maar nog weinig effecten heeft gehad. Wetenschappers zijn dit aan het onderzoeken. Meteen verscheen er een foto van laboratoriummensen en het bijschrift: ‘De eerste was niet goed gelukt’. Het werd binnen een dag 256 keer ‘geliked’, ook door vrienden van mij.

Het leek me humoristisch bedoeld, maar tegelijkertijd vroeg ik me af: hoe kun je zo zwart kijken? Dat je meteen denkt aan laboranten die een virus ontwikkelen om mensen ziek te maken. Besef je dat je honderden mensen veroordeelt en beschuldigt, zonder dat je ze kent? Het kan je buurman of buurvrouw zijn die in een laboratorium werkt, of je oud klasgenoot. Opeens is die een onmenselijk monster met moordplannen. Zonder enige aanwijzing daarvoor, gewoon fantasie, horrorbedenksel. Hoe heb je je brein zo negatief geprogrammeerd dat dit is wat je denkt? Stel het je eens concreet voor. Wanneer kwam de laborant voor het eerst thuis met een geheime opdracht: ‘We moeten een virus ontwikkelen dat duizenden mensen pijn gaat doen’. ‘Is er iets schatje?’, ‘Eh nee hoor, niks’. Wanneer kwam Hugo de Jonge, voorheen leraar op de basisschool en staflid, daarna wethouder, staatssecretaris en opeens minister – wanneer kwam hij voor het eerst thuis met zijn geheim: ‘Vanaf nu mag ik niet meer mijn idealen volgen maar moet ik moordplannen uitvoeren. We gaan mensen ziek maken en allemaal verplicht vaccineren, waarna ze nog zieker worden en dan kunnen farmaceuten heel veel geld verdienen’. Hoe kom je erop? Waarom zouden politici automatisch onmenselijke monsters zijn? Ken je er een? Heb je je wel eens in zijn of haar leven verdiept? Dit zijn zo de gedachten die door me heen gaan als ik zulke negatieve bedenksels op Facebook zie langskomen.

Wat gebeurt er in je brein als je de hele dag dit soort negatieve berichten post en gedachten door je heen laat gaan? Ik kan mij niet voorstellen dat het geen invloed heeft op hoe je je voelt. Op YouTube, onder de genoemde speech van president Kennedy, staan wat reacties van mensen die werkelijk denken dat het over Illuminaten gaat. ‘Jij durfde de strijd met de geheime machten aan te gaan, dank je wel. Ze hebben je vermoord’, dat soort berichten. Die mensen merken dus de hele speech niet op dat het over de Koude Oorlog en de Sovjet-Unie gaat. De context en achtergrond worden volledig genegeerd, zelfs sommige zinnen van Kennedy worden blijkbaar niet gehoord. De speech zou bovendien heel onlogisch zijn als het over geheime genootschappen ging. Dit zegt iets: alleen maar horen wat je wilt horen, een soort zelf-hersenspoeling, niet één keer doorzoeken wat de context is, niet één kritische vraag of het wel klopt. Hetzelfde geldt voor de beschuldigingen van Bill Gates zoals we zagen. En voor de leugens van Viruswaanzin. ‘Nauwelijks doden door corona’, ‘een griepje’. Hebben mensen die dat beweren geen zorgverleners gesproken, hebben ze de in nood gegraven massabegraafplaatsen in Brazilië niet gezien en de vrachtauto’s met lijken eerst in Italië en later in New York State op zoek naar een begraafplaats? Is dat met griep ook? Wat doe je met jezelf als je zo selectief denkt en waarneemt? Complotdenken is aan de ene kant extreem onkritisch en goedgelovig, en aan de andere kant extreem argwanend. Ik vraag me echt af waarom veel mensen ervoor kiezen om zo negatief en beschuldigend te denken en zulke ongeloofwaardige theorieën te geloven. Dit is een open vraag, ik weet het antwoord niet.

 

Onze gezamenlijke toekomst

Wij moeten ermee leren leven dat complottheorieën blijven. Dat betekent dat er dus veel nepnieuws zal rondgaan, met alle negativiteit, stemmingmakerij en valse beschuldigingen die daar bij horen. Gezelliger zal de wereld er niet op worden. Maar het is om meerdere redenen ook echt gevaarlijk. Behalve om de ondermijnende kracht van nepnieuws – de verkiezingen van Trump en Bolsonaro laten de invloed hiervan duidelijk zien – ook omdat complotdenken de echte problemen waar we voor staan verdoezelt. Het legt elke discussie lam. We zien het bij Trump en Bolsonaro en nu sinds de corona-pandemie ook bij ons. Alle antwoorden zijn er al, elk tegenargument wordt in het complotconstruct gepast. ‘Dat is juist wat ze ons willen doen geloven’.

De crisis waar wij midden in zitten is zowel spannend als hoopgevend. We maken fenomenale veranderingen door. Verenigd door het gemeenschappelijke doel corona te stoppen is de mensheid blijkbaar tot grote en creatieve stappen instaat. Wie had een jaar geleden gedacht dat de commerciële vliegvaart aan banden gelegd kon worden? Wie had een jaar geleden voor mogelijk gehouden dat de CO2-uitstoot in een paar maanden tijd tot 17 % kon dalen? Het kan dus. In veel landen en steden worden nu plannen gesmeed om met de wederopbouw ook structureel te vergroenen, zoals de Green Deal van de Europese Commissie en de plannen van Milaan en Parijs om hun stad duurzaam in te richten. Grote bedrijven geven aan minder te willen vliegen en autorijden. Dit zijn dingen waar we een jaar geleden alleen maar over konden dromen. Volgens onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau zien veel Nederlanders de crisis (ook) als kans, voor zichzelf om na te denken over wat écht belangrijk is in het leven, en voor de samenleving omdat er meer verandering mogelijk blijkt dan we hadden gedacht.

In een interessant artikel in Current Biology maken vijf onderzoekers de vergelijking van de corona-pandemie met twee andere grote crises van deze tijd, klimaatverandering en vernietiging van biodiversiteit. Alle drie de crises hebben eenzelfde patroon, namelijk dat het probleem onderhuids al lang gaande is voordat je er iets van merkt. Bij corona gaat dit in een paar weken, bij de andere twee in tientallen jaren, maar de structuur is dezelfde. Doordat de opmars van Covid-19 eerst ongemerkt blijft, reageren politiek en medici pas later, als de ziekte al te ver gevorderd is. Dan is het dus te laat en neemt de golf nog lang toe, ook nadat er maatregelen genomen zijn. Als de lockdowns één week eerder waren ingesteld had dat in Groot-Brittannië 17.000 doden gescheeld en in de Verenigde Staten 45.000, zo berekenden de onderzoekers.

Vertaald naar de andere crises, de opwarming van de aarde en het uitsterven van soorten: die zijn ook al over een kritische grens heen, terwijl de politiek pas langzaam in actie komt. De golf zal dus nog lang doorgaan, tientallen jaren, ook als we nu fors klimaatbeleid inzetten. Als we deze crises in de komende veertig of vijftig jaar willen keren zal het een hele klus worden de medewerking van de samenleving te krijgen. Want we moeten maatregelen volhouden en dus beperkingen accepteren, ook als we nog haast geen resultaat zien. Dit vraagt inzet, niet voor eigenbelang maar voor het grotere geheel: de medemens, de gemeenschap, toekomstige generaties, de natuur, de aarde. Het vraagt ook vertrouwen, in wetenschap, politiek en internationale samenwerking, want zonder die drie is klimaatbeleid onmogelijk. Dit brengt ons weer terug bij de complotdenkers…

We hebben in de afgelopen maanden gezien dat complotdenkers en ook mensen die misschien niet in hardcore-complotten geloven maar wel hun hele tijdlijn vol zetten met anti-lockdown en anti-social-distance berichten, bereid zijn alle argumenten aan te grijpen om beleid te ondermijnen. Als ik de inhoud en de toon van al die berichten lees, lijkt mij de kans erg klein dat deze mensen wel een offer gaan brengen, beperkingen gaan accepteren, voor een best abstract ideaal als klimaat. Helemaal als die beperkingen van hogerhand opgelegd worden, wat onvermijdelijk is. ‘Onze vrijheden worden afgenomen’, ‘Dictatuur!’ Waarschijnlijk gaan ze alles doen om klimaatbeleid te ontregelen en in diskrediet te brengen. Een hoax, vrijheidsbeperking, bemoeizucht, controle, Agenda 21, staatsgreep. Op complotsites is men zich al aan het warmlopen.

Als je het nieuws volgt lijkt het nu of de halve bevolking meer versoepeling van de corona-maatregelen wil, weer feest wil vieren en het allemaal onnodig vindt. De mensen hebben er genoeg van, lezen we. Maar volgens onderzoek naar opvattingen en houdingen van Nederlanders (Sociaal en Cultureel Planbureau) is het vertrouwen in de politiek en de maatschappij de laatste maanden juist gestegen. Ook het vertrouwen in medemensen is gegroeid. De corona-crisis heeft saamhorigheid, respect en solidariteit opgeroepen. Mensen putten hoop uit voorbeelden van hulpvaardigheid tijdens de crisis. De onderzoekers geven wel aan dat het vertrouwen weer kan terugzakken als de crisis voorbij is of als de economie langdurig verslechtert. Over dat laatste is men trouwens wel somber: de verwachtingen over de economie zijn extreem laag. Maar kennelijk weegt dit niet op tegen het toegenomen vertrouwen in de mens en de samenleving.

Dat er grote weerstand tegen de lockdown is, is dus maar ten dele waar. Blijkbaar is een kleine  lawaaiige groep ‘tegendenkers’ genoeg om beleid te ontregelen en mensen aan het twijfelen te brengen. ‘Je hebt slechts vijf tot tien procent van de bevolking nodig die in zekere mate gelooft in een samenzwering om instabiliteit in een land te creëren’, zeggen André Krouwel en Jan-Willem van Prooijen, die onderzoek doen naar complottheorieën. Behalve onwaar zijn complottheorieën dus ook gevaarlijk: besmettingsgevaar door corona-ontkenningen, zorgmedewerkers die uitgescholden worden, brandstichting door de 5G-link, valse beschuldigingen en oproepen tot haat, destructief voor beleid om toekomstige rampen af te wenden.

De grote voorvechters voor vrijheid, zoals Nelson Mandela, de Dalai Lama en bisschop Desmond Tutu, zeggen nooit iets over grote en enge complotten. Terwijl dit mensen zijn die onderdrukking hebben leren kennen en die echt wel inzicht hebben in de machtsverhoudingen in de wereld. Zij kennen de donkere en de lichte kanten, van de mens en van de politiek. En toch spreken zij niet over geheime machthebbers op de achtergrond. De Dalai Lama en Desmond Tutu hebben samen een mooi boek geschreven, waarin ze juist positief spreken over de mens en diens streven de wereld een betere en rechtvaardiger plek te maken. Het helpen tijdens de Ebola-epidemie in verschillende Afrikaanse landen gaf Tutu hoop, met artsen en organisatoren en vrijwilligers die keihard werkten om levens te redden. Nergens tonen ze argwaan of verdenken ze politici van een gemeen complot. Terwijl ze veel onrecht en pijn hebben gezien en meegemaakt, kijken ze met bewondering naar de wil en de bereidheid van mensen om vrede te sluiten, te verzoenen, te vergeven, de liefde voorop te stellen. Mooier dan hun kan ik het niet zeggen:

‘De toekomst wordt niet bepaald door een of ander duister lot. Wij bepalen de toekomst. Wij kunnen zelf elke dag en elk moment ons leven en de kwaliteit daarvan op onze planeet scheppen en herscheppen. Die invloed hebben wij’.

Dit artikel is nog in bewerking. De definitieve vorm komt vrijdag 7 augustus op dit blog te staan.

Deel dit bericht

2020 | Vyrex Solutions Foto’s waterklankbeelden: © Alexander Lauterwasser www.wasserklangbilder.de en © Robert Boerman www.waterklankbeelden.nl